Topscriptie heeft al ruim 6.000 studenten geholpen!
Laat ons je helpen bij je studie. Vraag direct gratis en vrijblijvend advies aan.
Reactie binnen 24 uur
WhatsApp een scriptiebegeleider
0614592593
Geschreven door: Mirjam de Winter
Laatst geüpdatet op: 25 augustus 2026
Een conceptueel model is de visuele weergave van de verwachte relaties tussen variabelen in je onderzoek. Je maakt met blokken en pijlen duidelijk welke onafhankelijke variabelen invloed hebben op welke afhankelijke variabelen en of er mediërende, modererende of controlevariabelen zijn. Je zet het op vóórdat je met je onderzoek start
Deze blog is speciaal bedoeld voor studenten die een conceptueel model moeten ontwikkelen voor hun academisch onderzoek aan de universiteit.
Je kunt je conceptueel model baseren op de verwachtingen (hypotheses) die je hebt voor je onderzoek, voornamelijk gebaseerd op de theorie. Het is daarom verstandig om pas aan je model te beginnen wanneer je de theorie van je scriptie grotendeels hebt geschreven.
Hulp nodig bij het opstellen van je conceptueel model?
Je plaatst het conceptueel model daar waar het de lezer het meeste houvast geeft en waar jouw opleiding het verwacht. Vaak werkt het goed om het model aan het eind van de inleiding te tonen. De lezer krijgt dan direct overzicht na probleem en onderzoeksvraag, vooral wanneer het model de rode draad van je scriptie samenvat. Een passende formulering is bijvoorbeeld: Figuur 1 toont het conceptueel model dat de relaties tussen de kernvariabelen samenvat.
Een andere logische plek is in het theoretisch kader. Zet het model na de definities en de onderbouwing van de relaties, verwijs in de tekst naar pijlen en variabelen en licht die kort toe. Bijvoorbeeld: In het model is te zien dat X samenhangt met Y met Z als mogelijke moderator. Gebruik je het model vooral om te laten zien welke hypothesen je gaat toetsen, dan past het ook in de methode. Koppel dan elke pijl aan een meetmethode en variabele in je instrumenten en schrijf dit in de tekst erbij.
Is je conceptueel model zeer uitgebreid, plaats het dan in een bijlage en verwijs in de hoofdtekst duidelijk naar de figuur, zodat de lezer weet waar hij moet kijken. Als vuistregel per studieniveau geldt dat je op het hbo het model vaak in de inleiding of aan het begin van het theoretisch kader zet voor maximaal overzicht, terwijl je op het wo het model doorgaans aan het eind van het theoretisch kader plaatst met een doorverwijzing naar je hypothesen of verwachtingen.
Hieronder hebben we een (simpel) conceptueel model als voorbeeld opgesteld van een scriptiestudent psychologie die onderzoek doet naar het ontstaan van een trauma (de afhankelijke variabele). Het verschil tussen een onafhankelijke en afhankelijke variabele kun je makkelijk onthouden door te onthouden dat de O (van Onafhankelijke variabele) staat voor ‘oorzaak’: individuele kenmerken voorspellen een trauma (de afhankelijke variabele is het gevolg). Uit de literatuur blijkt dat er bepaalde persoonskenmerken zijn die een trauma kunnen voorspellen. We nemen deze individuele persoonskenmerken, de ernst van het trauma en de omgeving op als onafhankelijke variabelen voor het voorspellen van een trauma (afhankelijke variabele).
Bovenstaand voorbeeld van een conceptueel model geeft directie relaties aan, maar het is ook mogelijk dat je te maken hebt met indirecte relaties. Hierbij kunnen we mediatie en moderatie onderscheiden.
Laat ons je helpen bij je studie. Vraag direct gratis en vrijblijvend advies aan.
WhatsApp een scriptiebegeleider
0614592593
Bij moderatie is er sprake van een moderator: een variabele die de relatie tussen twee andere variabelen verandert, zoals hieronder weergegeven. Je onderzoekt dan een interactie-effect. Hieronder is geslacht opgenomen als modererende variabele. Wil je alvast weten hoe de SPSS analyses bij moderatie/ mediatie gaan? Volg dan ons SPSS stappenplan voor moderatie en mediatie.
Bij mediatie is er sprake van een mediator: de samenhang tussen een onafhankelijke variabele en een afhankelijke variabele wordt gemedieerd door een mediator.
Je kunt bijvoorbeeld onderzoeken of het rookgedrag van je ouders (onafhankelijke variabele) en het eigen rookgedrag (afhankelijke variabele) wordt gemedieerd door je houding over roken (mediator).
Figuur 2. Conceptueel model (mediatie)
Als scriptiebegeleider zie ik dat veel studenten moeite hebben met het conceptueel model en fouten maken. Zo beginnen veel studenten met het model zonder een goed theoretisch kader (start dus pas met het opstellen van je conceptueel model zodra je theoretisch kader is afgerond!). Zorg ervoor dat je goed onderbouwt welke concepten je gebruikt en waar ze vandaan komen; anders kan je model vaag en onbetrouwbaar overkomen.
Een andere veelvoorkomende fout is het kiezen van te veel of te weinig variabelen. Te veel variabelen maken je model complex en moeilijk te begrijpen, terwijl te weinig variabelen de diepgang van je onderzoek kan beperken. Probeer een balans te vinden!
Daarnaast is het cruciaal om de relaties tussen de concepten correct weer te geven. Onjuiste of onduidelijke relaties kunnen verwarring scheppen over hoe de concepten met elkaar in verband staan.
Houd ook rekening met de consistentie in je terminologie. Als je in je model verschillende definities of termen gebruikt dan in de rest van je scriptie, kan dat verwarrend zijn. Vraag feedback van je begeleider of medestudenten. Vaak heb je niet alle inzichten zelf; een frisse blik kan waardevolle verbeterpunten opleveren.
Vergeet niet om belangrijke elementen zoals moderatie en mediatie op te nemen. Deze aspecten zijn essentieel voor een volledig begrip van de relaties in je onderzoek. Tot slot, zorg ervoor dat je model aansluit bij je onderzoeksvragen.
Door deze valkuilen te vermijden, geef je je conceptueel model/ conceptueel raamwerk een stevige basis en maak je het een krachtig hulpmiddel in je scriptie.
Dien jij een conceptueel model te maken? Vind je het lastig en kom je er niet helemaal uit? Onze professionele scriptiebegeleiders helpen je graag bij het opstellen van het conceptueel model!
Structuur
Niet altijd. Een conceptueel model is vooral relevant bij toetsend, kwantitatief onderzoek, waarbij je vooraf een verwachting over de relatie tussen variabelen test. Bij verkennend of kwalitatief onderzoek is het minder gebruikelijk. Steeds meer opleidingen maken het echter verplicht, dus check altijd bij je scriptiebegeleider of jouw opleiding een conceptueel model vereist en welke eisen daarbij gelden.
Een conceptueel raamwerk, ook wel conceptual framework genoemd, beschrijft het bredere theoretische perspectief van waaruit je onderzoek geïnterpreteerd moet worden. Een conceptueel model is hier een concrete, visuele afgeleide van, waarin je specifiek de relaties tussen jouw onderzoeksvariabelen weergeeft met blokken en pijlen. Je conceptueel model past dus binnen het bredere conceptueel raamwerk van je scriptie.
Je kunt een conceptueel model maken met verschillende tools, van eenvoudige opties zoals PowerPoint of Word tot gespecialiseerde software zoals draw.io, Lucidchart of Canva. Voor een simpel model met een paar variabelen en pijlen volstaat vaak al een basisprogramma. Belangrijker dan de software is dat je model overzichtelijk blijft, met duidelijke labels bij elke variabele en pijl.
Er is geen vast aantal, maar te veel variabelen maken je model complex en moeilijk te begrijpen, terwijl te weinig variabelen de diepgang van je onderzoek kan beperken. Voor de meeste scripties werkt een model met drie tot zes variabelen goed, afhankelijk van of je ook mediërende of modererende variabelen opneemt. Zorg dat elke variabele die je opneemt, ook daadwerkelijk in je onderzoek wordt gemeten.
Nee, je conceptueel model beschrijft je verwachtingen vooraf en blijft in je scriptie staan zoals je het had opgesteld, ook als je resultaten anders uitpakken. In de discussie ga je vervolgens in op de verschillen tussen wat je conceptueel model voorspelde en wat je daadwerkelijk hebt gevonden. Dat is juist waardevolle inhoud voor je discussie en conclusie, niet een reden om het model achteraf te herschrijven.